Czas na nowy program wychowawczo-profilaktyczny szkoły

Marzenna Czarnocka

Marzenna Czarnocka

Dyrektor poradni psychologiczno-pedagogicznej, wykładowca kursów dla kadry zarządzającej placówek oświatowych
Data publikacji: 1 sierpnia 2017 r.
Poleć znajomemu
Czas na nowy program wychowawczo-profilaktyczny szkoły

Od nowego roku szkolnego odrębne programy wychowawczy i profilaktyki zastąpi jeden – wychowawczo-profilaktyczny. Jak należy opracować nowy program, jakie elementy uwzględnić i w jakich szkołach obowiązuje – na te pytania odpowiada ekspert Portalu Oświatowego.

Wychowawczo-profilaktyczne zadania szkoły

Od 1 września 2017 r. zadania wychowawcze i profilaktyczne szkoły będą wynikały z ustawy Prawo oświatowe. U podstaw zmian leży założenie ustawodawcy, że działalność wychowawcza szkoły jest jednym z podstawowych celów polityki edukacyjnej państwa, a proces wychowania jest zadaniem realizowanym w rodzinie i w szkole, która w swojej działalności musi uwzględniać zarówno wolę rodziców, jak i priorytety edukacyjne państwa.

Wychowawcza funkcja szkoły znajduje odzwierciedlenie również w treści obowiązujących od roku szkolnego 2017/2018 nowych podstaw programowych.W wymaganiach dla poszczególnych zajęć edukacyjnych na każdym etapie edukacji zawarto treści wychowawczo-profilaktyczne.

Dyrektor szkoły odpowiada za dydaktyczny i wychowawczy poziom szkoły, natomiast do zadań organu prowadzącego szkołę lub placówkę należy m.in. wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów wychowawczo-profilaktycznych (art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy Prawo oświatowe).

Pytanie 1. Czy w szkołach dla dorosłych realizuje się w całości program wychowawczo-profilaktyczny lub jakąś wyodrębnioną część treści i działań o charakterze wychowawczym lub profilaktycznym?

W szkołach dla dorosłych nie ma obowiązku realizacji programu wychowawczo-profilaktycznego. Zasadniczo przepisy nie wprowadzają zmian w zakresie zasad realizacji zadań wychowawczych i profilaktycznych w szkołach dla dorosłych (art. 26 ust. 2 ustawy Prawo oświatowe). Szkoła nie ma obowiązku opracowywania odrębnego dokumentu w formie programu, należy jednak pamiętać, że realizuje treści wychowawcze i profilaktyczne określone w podstawie programowej definiowanej jako - obowiązkowe zestawy celów kształcenia i treści nauczania, w tym umiejętności, opisane w formie ogólnych i szczegółowych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności, które powinien posiadać uczeń po zakończeniu określonego etapu edukacyjnego, oraz zadania wychowawczo-profilaktyczne szkoły, uwzględniane odpowiednio w programach wychowania przedszkolnego, programach nauczania i podczas realizacji zajęć z wychowawcą oraz umożliwiające ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych, a także warunki i sposób realizacji tych podstaw programowych (art. 4 pkt 24 ustawy Prawo oświatowe). Ponadto, jako jednostka systemu oświaty szkoła realizuje swoje zadania zgodnie z deklaracją wyrażoną w Preambule do ustaw oświatowych.

Pytanie 2. Czy w przedszkolu jest obowiązek opracowania programu wychowawczo-profilaktycznego?

Nie, przedszkole nie ma obowiązku opracowywania programu wychowawczo-profilaktycznego, o którym mowa w art. 26 ust. 1 ustawy Prawo oświatowe. Analizując treść zadań przedszkola określone w podstawie programowej znajdujemy treści i działania o charakterze wychowawczym oraz profilaktycznym. Program wychowania przedszkolnego, który nauczyciel opracuje/wybierze z rynku wydawniczego, ma gwarantować realizację podstawy programowej, czyli zawierać co najmniej te treści. W tej sytuacji nie ma konieczności formułowania odrębnego programu wychowawczo-profilaktycznego.

Jak stworzyć jeden program zamiast dotychczasowych dwóch

Obowiązek opracowania i realizowania jednego programu nie może polegać jedynie na połączeniu dotychczasowego szkolnego programu wychowawczego i programu profilaktyki w jeden dokument. Nowy program wychowawczo-profilaktyczny musi obejmować:

1) treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz

2) treści i działania o charakterze profilaktycznym dostosowane do potrzeb rozwojowych uczniów, przygotowane w oparciu o przeprowadzoną diagnozę potrzeb i problemów występujących w danej społeczności szkolnej, skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

Dyrektor musi uwzględnić takie działania i procedury związane z opracowywaniem programu, aby w proces zaangażowani byli wszyscy nauczyciele, jak i przedstawiciele całej społeczności szkolnej. Warto przy tym podkreślić szczególną rolę wychowawcy, który jest odpowiedzialny za realizację zadań wychowawczo-profilaktycznych szkoły podczas zajęć z uczniami.

Etapy opracowywania i wdrażania programu profilaktyczno-wychowawczego

Diagnoza potrzeb i problemów

Zadania wychowawcze szkoły, oprócz formalnych wzorców, powinny uwzględniać specyfikę jej funkcjonowania, jej potrzeby i lokalnego środowiska, a także tradycje – wynikające z przyjętej koncepcji pracy szkoły. Uzupełnieniem tych założeń musi być uwzględnienie w programie treści i działań o charakterze profilaktycznym, dostosowanych do potrzeb rozwojowych uczniów, które obejmują szerszą grupę odbiorców – powinny być skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Dlatego przed przystąpieniem do opracowania programu konieczne jest podjęcie działań diagnostycznych dotyczących rozpoznania potrzeb szkoły. W tym zakresie szkoła może wykorzystać wyniki ewaluacji dotychczas podejmowanych w szkole działań w zakresie wychowania i profilaktyki. Konieczne jest przy tym uwzględnienie wymagań formalno-prawnych, z uwzględnieniem celów określonych w nowych przepisach.

Przyjęcie wspólnej koncepcji wychowania i systemu wartości ważnych dla społeczności szkolnej

W kontekście nowych wymagań warto zastanowić się nad takimi kwestiami jak:

  • jakie są cele działalności szkoły w obszarze wychowania i profilaktyki? w jakich dokumentach i w jakim zakresie zostały zdefiniowane?
  • jakie wartości/priorytety działalności wychowawczej są ważne i akceptowane przez całą społeczność szkoły?
  • jaką funkcję w środowisku powinna pełnić szkoła i dlaczego?
  • jakie są potrzeby społeczności szkolnej (uczniów, rodziców, nauczycieli)? jakie działania odpowiadają na te potrzeby? jakie można/należy podjąć, by zaspokoić te potrzeby?
  • jakie zadania wychowawcze i profilaktyczne powinna realizować szkoła? do kogo powinny być skierowane? co ma być ich efektem?
  • jakie są istotne dla środowiska, w którym działa szkoła?
  • czy potrzeby te są stałe, w jakim zakresie się zmieniają?, jakie są uwarunkowania tych zmian? jaki jest kierunek tych zmian i z czego wynika?
  • jaki jest poziom przygotowania szkoły do realizacji zadań wychowawczych i profilaktycznych?

Konieczność opracowania nowego dokumentu powinna stać się również przyczynkiem do zweryfikowania oczekiwań rodziców w zakresie efektów wychowania.

Analiza dotychczasowych działań wychowawczych i profilaktycznych w szkole

Analiza skuteczności pracy szkoły w obszarach wychowania i profilaktyki pozwoli zidentyfikować metody i działania wychowawcze i profilaktyczne, które przyniosły oczekiwane rezultaty, ale także rozpoznać te, które nie przyniosły zamierzonych efektów, a być może pochłaniają zasoby, czas i energię, które można skierować w nowe lub sprawdzone rodzaje i obszar aktywności. Warto także podkreślić, że przepisy ustawy Prawo oświatowe poszerzają zadania dyrektora w związku ze sprawowaniem nadzoru pedagogicznego. Jednym z nich jest inspirowanie nauczycieli do poprawy istniejących lub wdrożenia nowych rozwiązań w procesie kształcenia, przy zastosowaniu innowacyjnych działań programowych, organizacyjnych lub metodycznych, których celem jest rozwijanie kompetencji uczniów (art. 55 ust. 1 pkt 4 ustawy).

Zdiagnozowanie aktualnej sytuacji wychowawczej w szkole i potencjalnych czynników zagrażających

W gromadzeniu informacji można wykorzystać obserwacje, analizę dokumentacji (wyniki klasyfikacji i promocji, analiza frekwencji, ocena efektywności udzielanej pomocy psychologiczno-pedagogiczne, wyniki sprawdzianów i egzaminów), wywiady, rozmowy, ankiety, metody wizualne, indywidualne, grupowe, interpersonalne. Narzędziami pomocnymi dla dyrektora w tym zakresie jest ewaluacja, monitorowanie, wspomaganie i kontrola. Przedstawiając radzie pedagogicznej ogólne wnioski wynikające ze sprawowanego nadzoru pedagogicznego oraz informacje o działalności szkoły, może on zainicjować dyskusję nad efektywnością dotychczasowych programów. Przedmiotem analizy warto uczynić wyniki ewaluacji programu wychowawczego i profilaktyki, z uwzględnieniem analizy osiągnięć absolwentów szkoły i skorelować je z przygotowaniem szkoły na przyjęcie uczniów, którzy w nowym roku szkolnym podejmą naukę w klasach I.

Ustalenie obszarów pracy, wybór priorytetów, określenie celów strategicznych i szczegółowych

Formułując cele pracy wychowawczej i profilaktycznej należy wziąć pod uwagę przede wszystkim określenie ich realizacji w czasie oraz mierzalność efektów (po czym poznamy, że cel został osiągnięty). Cele strategiczne (długoterminowe) wyznaczające kierunki pracy wychowawczej i profilaktycznej warto powiązać z celami wychowawczymi skorelowanymi z określonymi w modelu absolwenta np. w powiązaniu z efektami oddziaływań na poszczególnych etapach edukacji. Cele szczegółowe powinny dotyczyć, w zależności od potrzeb, działań średnio- i krótkoterminowych np. rok szkolny, semestr.

Formułowanie zadań i planowanie działań

Konieczne jest uwzględnienie wzajemnego przenikania się treści nauczania z celami wychowawczymi i kształtowaniem postaw uczniów w toku całej edukacji. O ile więc wspólne będą obszary oddziaływań określone w programie, o tyle cele i zadania wychowawcze oraz oddziaływania profilaktyczne będą na poszczególnych etapach edukacji różne. Ustalając konkretne działania, należy określić harmonogram oraz odpowiedzialnych za ich realizację. W harmonogramie warto również zaplanować sposoby monitorowania przebiegu działań i ich ewaluację. Zadania określone w programie wychowawczo-profilaktycznym powinny być realizowane w poszczególnych klasach, zatem powinny również uwzględniać potrzeby konkretnego zespołu klasowego, a także potrzeby indywidualne uczniów np. uwzględnienie odmienności kulturowej, specjalnych potrzeb edukacyjnych uczniów itp. Optymalnym rozwiązaniem jest więc opracowanie planu pracy wychowawczo-profilaktycznej dla określonej klasy. Należy pamiętać, że zgodnie z nową definicją podstawy programowej zadania wychowawczo-profilaktyczne szkoły, muszą być uwzględniane w programach nauczania wybranych i realizowanych przez nauczycieli uczących w danym oddziale, a także podczas realizacji zajęć z wychowawcą. Tym samym to wychowawca staje się osobą odpowiedzialną za przeniesienie i adaptację treści wychowawczych i profilaktycznych określonych w programie na grunt swojej pracy z klasą.

Planowanie ewaluacji programu wychowawczo-profilaktycznego

Ewaluację programu warto zaplanować na etapie projektowania zadań w programie i wpisać w działania związane z nadzorem pedagogicznym. Ich wyniki będą stanowić źródło informacji wykorzystywanych w procesie cyklicznej oceny sytuacji wychowawczej i skuteczności działań profilaktycznych podejmowanych przez szkołę.

Przyjęcie programów do realizacji

 

Procedura uchwalania programu profilaktyczno-wychowawczego jest analogiczna, jak w dotychczas obowiązujących przepisach dotyczących ustalania dwóch odrębnych dokumentów. Uchwalenie programu należy do kompetencji rady rodziców (art. 84 ustawy Prawo oświatowe). Jeżeli rada rodziców w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia roku szkolnego nie uzyska porozumienia z radą pedagogiczną w sprawie programu wychowawczo-profilaktycznego szkoły lub placówki, program ten ustala dyrektor szkoły lub placówki w uzgodnieniu z organem sprawującym nadzór pedagogiczny. Program ustalony przez dyrektora szkoły lub placówki obowiązuje do czasu uchwalenia programu przez radę rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną. W szkołach i placówkach, w których nie tworzy się rad rodziców, program wychowawczo-profilaktyczny uchwala rada pedagogiczna.

Realizacja programu

 

Przyjęty do realizacji programy wychowawczo-profilaktyczny powinien stanowić ukierunkowanie pracy szkoły we wszystkich formach jej działalności. Zintegrowanie zadań dydaktycznych, profilaktycznych i wychowawczych powinno być zadaniem wszystkich nauczycieli i pracowników szkoły, z uwzględnieniem potrzeb konkretnego zespołu uczniów rozpoznanych przez wychowawcę i działań realizowanych podczas godzin wychowawczych, a także w ramach koordynowania przez niego pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Konieczne jest również aktywizowanie uczniów oraz włączenie rodziców, zarówno w zakresie kreowania stabilnego, jednolitego środowiska wychowawczego, jak i działań profilaktycznych kierowanych do tych podmiotów.

Modyfikacja programu

 

Wyniki ewaluacji programu należy wykorzystać do jego ewentualnej modyfikacji. Potrzeba modyfikacji programu może pojawić się także pod wpływem bieżących sytuacji w życiu szkoły.

Zadania rady pedagogicznej przy opracowywaniu i realizacji programu

Przystępując do opracowywania programu wychowawczo-profilaktycznego, warto poddać ten obszar pracy szkoły wspólnej refleksji w gronie rady pedagogicznej, również z punktu widzenia roli i zadań nauczycieli, którzy będą realizatorami większości działań. Delegowanie konkretnych zadań do wykonania może być udokumentowane np. w formie zapisu w programie, ze wskazaniem konkretnej osoby odpowiedzialnej personalnie za realizację zadania lub na podstawie decyzji dyrektora w sprawach przydziału nauczycielom stałych prac i zajęć w ramach wynagrodzenia zasadniczego (np. w zakresie czynności na dany rok szkolny).

Wspólne zastanowienie się i wypracowanie w gronie pedagogicznym ważnych dla szkoły celów w zakresie profilaktyki i wychowania i stałe zapoznawanie z wynikami ewaluacji programu wychowawczo-profilaktycznego, będzie także sprzyjało utożsamieniu się nauczycieli z kierunkami pracy wychowawczej i profilaktycznej szkoły.

Warto więc rozważyć powołanie zespołu lub zespołów zadaniowych na poszczególnych etapach przygotowania do opracowania programu i w czasie jego realizacji – ułatwi to podział zadań i zaangażowanie wszystkich nauczycieli na poszczególnych etapach pracy. Dyrektor może powołać taki zespół na czas określony lub nieokreślony (art. 111 pkt 5 ustawy Prawo oświatowe, § 4 rozporządzenia w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i przedszkoli). Zespół określa plan pracy i zadania do realizacji w danym roku szkolnym.

Pracą zespołu kieruje przewodniczący powoływany przez dyrektora na wniosek tego zespołu. W pracach zespołu mogą brać udział również osoby niebędące pracownikami tej szkoły. Podsumowanie pracy zespołu odbywa się podczas ostatniego w danym roku szkolnym zebrania rady pedagogicznej.
Przykładowa struktura programu wychowawczo-profilaktycznego

Przepisy nie określają, jaka powinna być budowa czy szczegółowa zawartość programu. Ważne, by dokument w spójny i zrozumiały sposób opisywał całość założeń działalności wychowawczej i profilaktycznej szkoły i w systemowy sposób porządkował działania szkoły. Przykładowa struktura programu może obejmować:

1) Opis strategii wychowawczo-profilaktycznej szkoły wynikającej z przyjętych założeń teoretycznych i uwarunkowań formalno-prawnych.

2) Uzasadnienie wynikające z diagnozy potrzeb w zakresie wychowania i profilaktyki, np. model absolwenta, rozpoznane zagrożenia, zachowania problemowe uczniów.

3) Cele ogólne i szczegółowe.

4) Treści wychowawczo-profilaktyczne.

5) Zadania i sposób ich realizacji.

6) Plan i harmonogram działań.

7) Założenia ewaluacyjne.

Marzenna Czarnocka

Sprawdź inne nasze serwisy

Karta Nauczyciela od A do Z Poradnik Dyrektora Szkoły Nadzór nad działalnością szkoły Kwadrans dla dyrektora szkoły Zarządzanie przedszkolem Portal BHP Ochrona danych osobowych

Strona używa plików cookies.
Kliknij tutaj, żeby dowiedzieć się jaki jest cel używania cookies oraz jak zmienić ustawienia cookie w przeglądarce.
Korzystając ze strony użytkownik wyraża zgodę na używanie plików cookies, zgodnie z bieżącymi ustawieniami przeglądarki.
wiper-pixel