Dokument archiwalny

W aktualnym stanie prawnym prawa i obowiązki uczniów nie są uregulowane kompleksowo na poziomie ustawy. Kwestie te są przedmiotem statutów szkół. System taki rodzi niestety ryzyko nadużyć. Mając to na względzie, rząd przyjął projekt ustawy Prawo oświatowe, a także innych ustaw. Jej celem jest wyczerpujące uregulowanie kwestii praw i obowiązków uczniów na poziomie ustawy, a także powołanie instytucji Rzeczników Praw Uczniowskich. To jednak nie jedyne zapowiedziane zmiany. Ich zestawienie prezentujemy poniżej.

Ustawowe prawa i obowiązki ucznia – wychowawcza rola szkoły

Jedną z najważniejszych zmian w proponowanych przepisach jest przeniesienie katalogu praw i obowiązków ucznia na poziom ustawowy. Obecnie regulacje te są rozproszone w wielu aktach prawnych, co powoduje trudności interpretacyjne zarówno dla nauczycieli, jak i uczniów.

Projekt ustawy wprowadza także katalog działań wychowawczych oraz kar dla uczniów, wraz z procedurami ich stosowania. Kluczową zasadą ma być pierwszeństwo oddziaływań wychowawczych. Dopiero w sytuacji, gdy takie działania okażą się nieskuteczne, dyrektor szkoły będzie mógł wszcząć formalne postępowanie w sprawie ukarania ucznia.

Rzecznicy praw uczniowskich na kilku poziomach

Nowością będzie utworzenie systemu organów ochrony praw ucznia. Projekt zakłada powołanie:

Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich (na 4-letnią kadencję),
16 wojewódzkich rzeczników działających przy kuratorach oświaty,
fakultatywnie rzeczników na poziomie gmin i powiatów,
szkolnych rzeczników praw uczniowskich, którymi będą opiekunowie samorządów uczniowskich.

Dodatkowo w szkołach możliwe będzie powołanie ucznia-pełnomocnika wspierającego działalność rzecznika.

Prawa, obowiązki i kary dla uczniów – przykłady z projektu

Z uwagi na przygotowanie kompleksowego katalogu praw i obowiązków uczniowskich, oraz rozwiązań w zakresie karania uczniów, wprowadzono nowy rozdział 2a w ustawie Prawo oświatowe: „Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich”. Rozdział ten obejmie swoim podmiotowym zakresem zastosowania zarówno szkoły publiczne, jak i niepubliczne (podstawowe, ponadpodstawowe, artystyczne) oraz placówki systemu oświaty.

Prawa ucznia (art. 42a)

Wprowadzono ustawowy katalog praw ucznia, m.in.:

poszanowanie godności i prywatności,
równe traktowanie,
rzetelne nauczanie,
prawo do posiadania rzeczy osobistych,
kształtowania wyglądu,
ochrony praw autorskich,
rozwijania zainteresowań,
jawnego i sprawiedliwego oceniania,
angażowania się w życie szkoły,
składania skarg i wniosków,
wolności od przemocy, dyskryminacji, światopoglądowej, słowa i wyznania.

Szkoły mogą przyznać więcej praw, ale nie mniej niż te określone ustawowo.

Obowiązki ucznia (art. 42b)

Zamknięty katalog obowiązków obejmuje m.in.:

przestrzeganie przepisów prawa i statutu szkoły,
szacunek wobec innych,
udział w zajęciach,
odpowiedni ubiór,
przygotowywanie się do lekcji,
poszanowanie cudzych praw autorskich.

Szkoły nie mogą nakładać dodatkowych obowiązków poza ustawowymi.

Kary dla uczniów (art. 42c)

Wprowadzono ustawowy katalog kar:

pisemne upomnienie,
nagana,
nagana z ostrzeżeniem,
wniosek o przeniesienie ucznia do innej szkoły,
skreślenie z listy uczniów (tylko dla uczniów nieobjętych obowiązkiem szkolnym).

Procedura karania:

Wszczynana przez dyrektora szkoły (z własnej inicjatywy lub na wniosek).
Gwarancje procesowe dla ucznia: prawo do obrony, wysłuchania, obecność rodziców.
Kara wymaga zgody rady pedagogicznej i opinii rady szkoły (w niektórych przypadkach).
Możliwość odwołania się od kary.

Kary nie dotyczą uczniów klas I–III szkoły podstawowej.

Przepisy nowego rozdziału 2a nie będą stosowane do przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych, innych form wychowania przedszkolnego i placówek, o których mowa w art. 2 pkt 9–11 ustawy – Prawo.

Obowiązkowe rady szkół – ale od 2028 r.

Projekt przewiduje również obowiązek powoływania rad szkół i placówek. Zmiana ta ma wzmocnić udział społeczności szkolnej w podejmowaniu decyzji. Obowiązek ten nie wejdzie jednak w życie od razu – jego stosowanie zaplanowano dopiero od 1 września 2028 r. Przewidziano także wyjątki, m.in. dla szkół przyszpitalnych.

Nowe zasady dla uczniów pełnoletnich i usprawiedliwień

Projekt ustawy porządkuje także sytuację uczniów pełnoletnich, szczególnie w zakresie:

dostępu do ocen,
usprawiedliwiania nieobecności.

Wprowadzony zostanie wymóg podawania przyczyny nieobecności, jednak bez konieczności ujawniania danych wrażliwych. Jednocześnie szkoły zachowają autonomię w określaniu trybu, terminu i formy usprawiedliwień.

Co istotne, ostatecznie zrezygnowano z pomysłu podwyższania progów frekwencyjnych.

Projekt ustawy był szeroko konsultowany – zgłoszono około 700 uwag, z których wiele uwzględniono. Dodatkowo przeprowadzono ankietę wśród uczniów i nauczycieli.

Projekt ustawy zostanie teraz skierowany do prac w Sejmie RP. Równolegle przygotowano materiały informacyjne dla uczniów, rodziców i nauczycieli, które mają ułatwić zrozumienie planowanych zmian.

Źródło:

Ustawa o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (projekt z 27 marca 2026 r.).
Strona internetowa Ministerstwa Edukacji Narodowej

Opracowanie: Monika Fidler