Doraźne zastępstwa to codzienność w pracy szkoły, ale nie zawsze nauczyciel musi się na nie zgodzić. Sprawdź, w jakich sytuacjach dyrektor może wydać polecenie służbowe, a kiedy potrzebna jest zgoda nauczyciela na zastępstwo – po zmianach w Karcie Nauczyciela 2025. Dowiedz się także, kiedy nauczyciel może legalnie odmówić zastępstwa.

Z artykułu dowiesz się m.in.:

Czy przydzielenie zastępstwa wymaga formy pisemnej
Kiedy nauczyciel może odmówić doraźnego zastępstwa
W jakich przypadkach konieczna jest jego zgoda
Jakie ograniczenia w przydziale doraźnych zastępstw nauczycielom wynikają z Karty Nauczyciela i Kodeksu pracy

Podstawy przydzielania doraźnych zastępstw nauczycielom

Przepisy nie wskazują jednoznacznej formy przydzielania doraźnych zastępstw nauczycielom. Z uwagi na incydentalny charakter takich zastępstw w czasie nieobecności nauczyciela, dopuszczalna jest nawet forma ustna. W praktyce wystarczające jest ustne polecenie służbowe wydane przez dyrektora szkoły.

Nie istnieje obowiązek dokumentowania takiego polecenia na piśmie – istotna jest możliwość jego realizacji i zgodność z obowiązującym prawem.

Czy przydział i realizowanie doraźnych zastępstw trzeba dokumentować na piśmie

Polecenia doraźnych zastępstwa za nieobecnych nauczycieli nie wymagają dokumentowania w formie pisemnej. Dokumentowanie ich realizacji odbywa się standardowo w dzienniku lekcyjnym. Szkoły mogą jednak – fakultatywnie – prowadzić księgi doraźnych zastępstw. Takie rozwiązanie nie jest obowiązkowe, lecz może wspierać organizację pracy szkoły.

W jakich sytuacjach wymagana jest zgoda nauczyciela na zastępstwo

Zasadniczo, doraźne zastępstwa są przydzielane nauczycielom w drodze polecenia służbowego i nie wymagają ich zgody. Wyjątek stanowią sytuacje, w których nauczyciel miał w tym czasie realizować inne obowiązki wynikające z art. 42 ust. 2 pkt 2 Karty Nauczyciela, tj. działania na rzecz uczniów, ale niezwiązane bezpośrednio z prowadzeniem zajęć dydaktycznych.

Wówczas przydzielenie zastępstwa za innego nauczyciela może nastąpić tylko:

w szczególnie uzasadnionym przypadku,
za zgodą nauczyciela,
z obowiązkiem odrobienia zajęć do końca miesiąca,
za dodatkowym wynagrodzeniem za godziny doraźnych zastępstw.

Czy nauczyciel może legalnie odmówić doraźnego zastępstwa

Tak – są sytuacje, w których nauczyciel może odmówić realizacji doraźnego zastępstwa mimo nieobecności innego nauczyciela. Dotyczy to przypadków, gdy:

polecenie zastępstwa jest sprzeczne z przepisami prawa,
narusza warunki wynikające z umowy o pracę.

Zgodnie z art. 100 § 1 Kodeksu pracy pracownik ma obowiązek wykonywać polecenia przełożonego, jeśli nie są one sprzeczne z prawem ani umową o pracę.

Kiedy dyrektor nie może przydzielić doraźnego zastępstwa

Przydzielanie doraźnych zastępstw nauczycielom podlega ograniczeniom wynikającym z przepisów o czasie pracy. Nie wolno przydzielać zastępstwa (niezależnie od zgody nauczyciela), gdy:

nauczyciel realizuje w tym czasie swoje pensum (nie licząc wyjątków z art. 42 ust. 2cb-2cc Karty Nauczyciela),
doszłoby do przekroczenia tygodniowej normy czasu pracy (40 godzin),
nastąpiłoby naruszenie normy dobowego odpoczynku (11 godzin) lub tygodniowego (35 godzin).

W takich przypadkach odmowa realizacji zastępstwa ze strony nauczyciela jest w pełni uzasadniona i legalna.

Podsumowanie

Zarówno Karta Nauczyciela, jak i Kodeks pracy wskazują na sytuacje, w których nauczyciel może odmówić zastępstwa – najczęściej w razie kolizji z innymi obowiązkami lub przepisami o czasie pracy. Dyrektor szkoły powinien każdorazowo rozważyć, czy dane polecenie mieści się w granicach prawa, zanim zostanie wydane.