Dlaczego przemoc i bullying się utrzymują? O grupowych procesach, które szkoła powinna znać

Bullying nie jest zwykłym konfliktem, lecz poważnym zaburzeniem norm i relacji społecznych w klasie. To proces wielowymiarowy, w którym biorą udział nie tylko osoby stosujące przemoc i doświadczające jej, lecz cała grupa rówieśnicza. Reakcje uczniów – zarówno aktywne, jak i bierne – mają kluczowe znaczenie dla rozwoju i utrzymywania się tego zjawiska. Mimo licznych działań podejmowanych przez szkoły, ograniczenie bullyingu bywa trudne, ponieważ w krótkiej perspektywie przynosi on grupie pewne korzyści. To dlatego m.in. przemoc się utrwala, a klasa – zamiast reagować – adaptuje się do  dysfunkcyjnych norm. W dłuższej perspektywie bullying działa jednak destrukcyjnie, niszczy poczucie bezpieczeństwa, obniża dobrostan uczniów i pogarsza klimat klasy czy całej szkoły. Zrozumienie, dlaczego to zjawisko jest tak trwałe, jest warunkiem skutecznej profilaktyki i interwencji.

Utrzymywanie się przemocy w klasie przynosi krótkoterminowe korzyści w zakresie statusu i pozycji społecznej – zarówno osobom stosującym bullying, jak i tym, którzy im aktywnie kibicują.

Proaktywna agresja jako narzędzie awansu
Bullying ma zwykle charakter proaktywny, instrumentalny – służy osiąganiu konkretnych korzyści społecznych, a nie wyrażaniu emocji, np. złości (agresja reaktywna). Bullying to rodzaj strategii zdobywania wpływu wśród rówiesników, przynależności i wysokiej pozycji w klasie.

Budowanie wysokiej pozycji
Zachowania przemocowe są formą demonstracji siły. Osoba prześladująca nie tylko wyrządza krzywdę komuś, ale również, a może i przede wszystkim, wysyła sygnał do pozostałych uczniów, że lepiej z nią nie zadzierać i mieć się na baczności. Prześladowanie jest formą zastraszania pozostałych członków społeczności, jest sposobem na uzyskanie wysokiej i dominującej pozycji, co gwarantuje poczucie bezpieczeństwa i nietykalność. To reakcja publiczności, a nie osoby prześladowanej, staje się kluczowym elementem utrwalającym wysoki status osoby stosującej przemoc. Uczniowie nie chcąc się narażać, nie interweniują i nie sprzeciwiają się przemocowym zachowaniom. Zachowania przemocowe i role w klasie zaczynają sie utrwalać.

Korzyści dla asystentów i kibiców
Uczniowie wspierający lub aprobujący działania osób prześladujących – często to 20–30% klasy – czerpią korzyści z bycia blisko osoby dominującej. Zyskują poczucie bezpieczeństwa, wyższy status i przewidywalną pozycję w klasowej hierarchii.

Mimo, że bullying ma destrukcyjny charakter, pełni pewne funkcje stabilizujące z perspektywy grupy.

Więź oparta na wspólnym antagonizmie
Wokół osób prześladujących i ich asystentów tworzy się silna, choć oparta o niekonstruktywne mechanizmy, więź. Wspólny „wróg” łączy i scala grupę, dając im poczucie wspólnoty i przynależności.

Pseudobezpieczeństwo obserwatorów
W klasie z utrwaloną przemocą funkcjonuje niepisana zasada: „dopóki się nie wychylasz, jesteś bezpieczny”. Przewidywalność tej struktury zmniejsza lęk przed staniem się obiektem ataków. Uczniowie podporządkowują się normom sytuacyjnym, aby uniknąć ryzyka wykluczenia.

Neutralność jako strategia przetrwania
Świadkowie rzadko reagują aktywnie. Neutralność chroni ich przed utratą pozycji i – w ich ocenie – przed przekształceniem się w obiekt ataków. Ze względu na to, iż dla młodych ludzi wykluczenie społeczne jest postrzegane jako jedna z najdotkliwszych form przemocy, nie dziwi fakt, iż często nie reagują na przemoc, nawet jeśli jej nie popierają.

Zachowania napędzane nudą lub poszukiwaniem uwagi
Początki przemocy, zwłaszcza w młodszych klasach, mogą wynikać z potrzeby zabawy, impulsu lub chwilowego pobudzenia. Zachowania te często kojarzone są z niewinnymi żartami, działaniami, które z pozoru nie miały intencji skrzywdzenia. Niestety brak odpowiedniej reakcji dorosłych, może stanowić czynnik inicjujący  proces bullyingu w starszych klasach.

Bullying pomaga grupie określić, co jest akceptowalne, a co wykracza poza niepisane zasady klasy. To proces formowania norm – często podwójnych.

Norma nakazowa i norma opisowa
W klasie może współistnieć nakazowa norma „słabszym należy pomagać” oraz równoległa norma opisowa „niektórzy zasługują na wykluczenie”. Ta rozbieżność pozwala uczniom jednocześnie potępiać przemoc w deklaracjach i nie przeciwstawiać się jej w praktyce.

Mechanizm piętnowania inności
Uczniowie testują, „kto pasuje”, a kto odbiega od przyjętych standardów. Wygląd, zachowanie, pochodzenie, wyniki szkolne, ubiór – każda różnica może stać się pretekstem do nadania etykiety „dziwnego” lub „niepasującego”.

Uzasadnienie wykluczenia
Gdy jakiś uczeń zostaje zaklasyfikowany jako ktoś spoza normy, przemoc  wobec niego, z perspektywy grupy, staje się „zrozumiała” i „uzasadniona”. To niebezpieczny mechanizm przyczyniający się do utrwalenia przyjętych lub narzuconych ról. 

W zaawansowanych fazach bullyingu pojawia się rozbudowana mikrokultura klasy, w której ważną rolę odgrywają rytuały.  Rytuałami mogą być, np. pozdrowienia o podwójnym znaczeniu, specyficznie wymawianie imienia, drobne gesty sygnalizujące pogardę - wywracanie oczami, skrzywiony wyraz twarzy czy zwykłe westchnienie skierowane do osoby wykluczanej z grupy. To komunikacja kodowana, często jest niezauważalna dla dorosłych i osób z zewnątrz. To sytuacja, w której nic nie trzeba mówić, podczas gdy wtajemniczeni doskonale wiedzą o co chodzi.

Funkcje rytuałów:

• utrwalanie niskiej pozycji osoby wykluczanej,
• podkreślanie wspólnej tożsamości grupy,
• komunikowanie, kto jest „wewnątrz”, a kto „na zewnątrz”.

Dlaczego rytuały są niebezpieczne?
Rytuały wyglądają jak niewinne zachowania, ale niosą silny ładunek wrogości. Brak reakcji dorosłych bywa interpretowany przez uczniów jako przyzwolenie. Grupa dodatkowo może odczuwać satysfakcję, że nikt z dorosłych nie rozumie, co tak naprawdę rozgrywa się w klasie. Z kolei osoby będące obiektem takich zachowań, mają trudność, by zgłosić problem, ponieważ rytuały często mają charakter niewerbalny, żartobliwy, dwuznaczny, przez co są trudne do udowodnienia jako zachowania o wrogiej intencji.

Rytuały wzmacniają nieformalną strukturę klasy, stanowią wyrafinowane narzędzie służące do wykluczenia i dewaluowania. Dla dorosłych są trudne do zidentyfikowania, ale powinny być sygnałem, że proces bullyingu osiągnął pełne nasilenie, a role w jakich funkcjonują uczniowie grupie, na tym etapie są trudne do zmiany.

Rozrywka i redukcja nudy

W oczach części uczniów bullying jest postrzegany jako atrakcyjna przerwa w monotonii życia szkolnego. Czerpanie satysfakcji z publicznego poniżania drugiej osoby (funkcja rekreacyjna) wzmacnia i utrwala te zachowania w grupie.

Bullying nie jest indywidualnym problemem ucznia, lecz mechanizmem funkcjonowania całej grupy rówieśniczej. Utrzymuje się, ponieważ dostarcza krótkotrwałych korzyści – statusu, bezpieczeństwa i poczucia przynależności – znaczącej części klasy. Jednocześnie prowadzi do długoterminowych szkód dla wszystkich uczniów: pogorszenia klimatu szkoły, obniżenia dobrostanu i utrwalenia hierarchii opartej na lęku. Zrozumienie tych procesów jest kluczowe, aby szkoła mogła skutecznie przeciwdziałać przemocy i aktywnie budować środowisko oparte na bezpieczeństwie, współpracy i realnym wsparciu.

BIBLIOGRAFIA:

Mróz, J. T., Wójcik, M., & Pyżalski, J. (2022). Bullying – prześladowanie rówieśnicze. Prawdy i mity na temat zjawiska. Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka., 21(4). https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/854

Pyżalski, J. i Roland, E. (Red.). (2010). Bullying a specjalne potrzeby edukacyjne – podręcznik metodyczny [Film]. Wyższa Szkoła Pedagogiczna; Centrum Badań Behawioralnych Uniwersytetu Stavanger. 

Salmivalli, C., Lagerspetz, K., Björkqvist, K., Österman, K. i Kaukiainen, A. (1996). Participant roles in bullying: The case of bullies, victims, and bystanders. Journal of Research in Personality, 30(4), 453–471

Thornberg, R. (2011). ‘She’s Weird!’ — The social construction of bullying in school: A review of qualitative research. Children & Society, 25(4), 258–267.

Wójcik, M. i Mondry, M. (2020). Prześladowanie rówieśnicze jako gra – konteksty, zasady i gracze. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 19(4), 11–32.

Volk, A. A., Dane, A. V. i Al-Jbouri, E. (2022). Is adolescent bullying an evolutionary adaptation? A 10-year review. Educational Psychology Review, 34, 2351–2378. https://doi.org/10.1007/s10648-022-09703-3