„Siła Rówieśników”. O bullyingu, którego często nie widać. Rozmowa z dr hab. Małgorzatą Wójcik

Monika Fidler: Skąd wziął się pomysł na projekt „Siła Rówieśników” i dlaczego został skierowany właśnie do klas integracyjnych?

Dr hab. Małgorzata Wójcik: Pomysł powstał w wyniku analizy danych do raportu dotyczącego bullyingu w szkołach średnich, które wyraźnie wskazują, że osoby neuroróżnorodne doświadczają przemocy rówieśniczej znacznie częściej. Ponadto, we współpracy ze szkołami, wyraźnie dostrzegamy, jak dużą trudność sprawia wychowawcom zarządzanie integracyjnymi klasami zróżnicowanymi (nieformalnie integracyjnymi — czyli takimi, do których uczęszczają uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, lecz które nie mają statusu klas integracyjnych, np. brak nauczyciela wspierającego).

Jakie zjawiska lub potrzeby zauważone w szkołach zainspirowały do stworzenia tego programu?

Przede wszystkim brakuje narzędzi dla nauczycieli pracujących z klasami integracyjnymi i zróżnicowanymi. Narzędzi, które umożliwiałyby zarządzanie klasą jako całością. Narzędzi, których celem nie jest jedynie „włączanie” uczniów ze SPE do istniejącej grupy, lecz rzeczywista integracja całej klasy — niezależnie od indywidualnych potrzeb uczniów. To po prostu inne, bardziej całościowe podejście.

W jaki sposób projekt uwzględnia zróżnicowane potrzeby uczniów z niepełnosprawnościami?

Być może kluczowe jest dostrzeżenie potrzeby adresowania i omawiania potrzeb wszystkich uczniów, a nie wyłącznie tych, którzy posiadają orzeczenie o SPE. Takie „wyróżnianie” często działa stygmatyzująco i izolująco. W efekcie — mimo dobrych intencji — prowadzi do wykluczenia, a nie do rzeczywistego włączenia.

To raczej inny sposób patrzenia na grupę jako całość, niewyróżniania i nieskupiania się na konkretnych zróżnicowanych potrzebach. Chcemy dać nauczycielom i uczniom narzędzia do samodzielnego zarządzenia trudnymi sytuacjami, stworzenia dla siebie dobrego klimatu klasy, zapobiegania np. bullyingowi w początkowej fazie.

Projekt dotyczy relacyjnych form przemocy rówieśniczej. Dlaczego ten rodzaj bullyingu jest tak trudny do wykrycia?

To rzeczywiście trudne do wykrycia formy bullyingu, ponieważ dotyczą relacji w grupie – powodują odcinanie więzi i kontaktów. Jednocześnie uczniom doświadczającym takiej formy bullyingu bardzo trudno o tym mówić, ponieważ to nie zachowania, które są, ale raczej takie których nie ma.

Jakie konkretne narzędzia otrzymają wychowawcy?

To się dopiero okaże, ponieważ tworzymy te narzędzia wspólnie z uczniami, wychowawcami i pedagogami szkolnymi. Planujemy stworzyć podręcznik ze scenariuszami i projektami, krótką instrukcje zastosowania podręcznika oraz przewodnik po dynamice klasy integracyjnej i różnorodnej. Obecnie opracowujemy dane jakościowe zebrane w pierwszej fazie projektu – wyniki dadzą nam odpowiedź, co konkretnie powinniśmy przygotować.

Czy opracowane narzędzia będą możliwe do zastosowania również w innych klasach, nie tylko integracyjnych?

Oczywiście. Im bardziej badamy tym bardziej jesteśmy przekonani, że każda klasa jest integracyjna – różnorodna. Do każdej lasy chodzą uczniowie, którzy mają zróżnicowane potrzeby,

Jakie przykłady z dotychczasowych wdrożeń, np. w programach „INKLA” czy „Resql”, pokazują skuteczność takiego podejścia?

Skuteczność podejścia opartego na pracy z całą grupą rówieśniczą potwierdzają dotychczasowe wdrożenia programów takich jak INKLA, RESQL oraz BLIŻEJ. We wszystkich tych inicjatywach kluczowe okazało się odejście od koncentracji wyłącznie na sprawcach i ofiarach, na rzecz wzmacniania odpowiedzialności całej społeczności uczniowskiej. Ponadto we wszystkich tych programach oddajemy odpowiedzialność za klimat klasy uczniom, wyposażając ich w odpowiednie narzędzia i jasne procedury.

Doświadczenia z programu INKLA wskazują, że działania skoncentrowane na różnorodnych potrzebach wszystkich uczniów oraz wzmacnianiu relacji w klasie sprzyjają realnej integracji. Uczniowie znający mechanizmy grupowe odpowiedzialne za powstawanie, np. wykluczenie i prześladowania, częściej i skuteczniej  reagują w trudnych, konfliktowych sytuacjach.

Z kolei program BLIŻEJ potwierdza, że systematyczna praca nad relacjami rówieśniczymi, komunikacją i poczuciem przynależności w klasie, przekłada się na poprawę klimatu społecznego, wzrost wzajemnego wsparcia między uczniami oraz obniżenie poziomu konfliktów i zachowań wykluczających.

Wszystkie trzy programy pokazują, że podejście systemowe – oparte na sile relacji rówieśniczych i pracy z klasą jako całością – jest bardziej skuteczne i trwałe niż interwencje kierowane wyłącznie do wybranych grup uczniów.

Jakie są kolejne kroki po wdrożeniu narzędzi w wybranych szkołach? Czy planowane jest rozszerzenie programu na skalę ogólnopolską?

W czerwcu 2026 zakończymy pilotaż i przygotujemy wdrożenie dla 20 szkół. Zestaw dla wychowawców będzie dostępny bezpłatnie dla wszystkich. Planujemy promocje i udostępnienie zestawu na stronach SWPS, RESQla i innych współpracujących z nami instytucji. Bardzo byśmy chcieli, by jak najwięcej wychowawców skorzystało z podręcznika i innych narzędzi.

Dziękuję za rozmowę!

Z Małgorzatą Wójcik dr hab. nauk społecznych w zakresie psychologii, profesor Uniwersytetu SWPS, rozmawiała Monika Fidler, redaktorka Portalu Oświatowego