Bullying w szkołach ponadpodstawowych - raport RESQL, SWPS i Fundacji UNIQA

Raport został opracowany przez Uniwersytet SWPS, RESQL i Fundację UNIQA w ramach projektu "Przerwij krąg przemocy". W projekcie „Przerwij krąg przemocy”, realizowanym w 2024 roku, uczestniczyło 18 590 uczniów z 96 szkół, które zaimplementowały system przeciwdziałania bullyingowi. Według autorów raportu jest to istotne dla wyników badania, ponieważ kadra pedagogiczna tych szkół jest świadoma istnienia i znaczenia problemu bullyingu. Anonimowe ankiety zostały wypełnione na zakończenie półrocza zimowego w roku szkolnym 2024/2025.

Autorzy raportu podkreślili, że bullying jest „szczególnie groźnym rodzajem przemocy, polegającym na długotrwałym nękaniu, poniżaniu, osaczaniu”. Jest to zarówno przemoc psychiczna jak i fizyczna. Wyjaśnili, że ten rodzaj przemocy wobec rówieśników charakteryzuje się czterema aspektami:

• celowym działaniem,
• nierównowagą sił,
• powtarzalnością,
• obecnością świadków.

Z przeprowadzonego badania wynika, że 62% uczniów przyznaje, że spotyka się z bullyingiem przynajmniej sporadycznie. 656 uczestników badania zadeklarowało, że są ofiarą bullyingu każdego dnia. Jak wskazali badacze: „Chociaż to niecałe 4 proc. badanej grupy, to jednak sugeruje, że statystycznie w każdej badanej klasie znajduje się uczeń regularnie, codziennie poddawany bullyingowi”. Z kolei 60,9% ankietowanych wskazało, że było w ostatnich miesiącach świadkami bullyingu nawet jeśli sami nie doświadczali przemocy ze strony rówieśników.

Największa liczba ankietowanych uczniów (4 371) przyznała, że byli obiektem żartów, które im nie odpowiadały. Do często wymienianych form nękania uczniowie zaliczali również sytuacje, w których sprawcy:

• rozsiewali o nich nieprawdziwe informacje, również w ramach cyberbullyingu (3 627),
• wykluczali ich z grupy (3 340),
• dokuczali im lub przezywali ich w sposób nieakceptowalny (3 110),
• ośmieszali ich, co im się nie podobało (2 449),
• zabierali im rzeczy (2 273),
• wyłączali ich ze wspólnych działań lub nie pozwalali spędzać z nimi czasu (1 668),
• niszczyli ich przedmioty (1 277),
• popychali ich tak, że odczuwali ból lub upadali (1 790),
• przytrzymywali ich wbrew ich woli (609),
• bili lub kopali, by sprawić im ból lub przykrość (521).

Polska Agencja Prasowa zwróciła się do dr Radosława Kaczana z Uniwersytetu SWPS, współautora raportu, z pytaniem o możliwe środki zapobiegawcze, które mogą wdrożyć szkoły. Wskazał on między innymi na integrację klas. Jak stwierdził, od samego początku należy uczniom przekazać, że czeka nas wspólna praca i przez pewien czas będziemy się wzajemnie poznawać. Ekspert dodał: „Jeżeli nie zrobimy tego w ciągu kilku tygodni czy miesięcy, to uczniowie bardzo szybko wpadną w pewne swoje tory czy kanały, które np. przynieśli z poprzednich szkół. I już będzie wiadomo, że ten został zaetykietowany jako głupi, gruby, ten jest szefem” - powiedział. Właściwy model to taki, który nie ma „wyraźnej hierarchii, w której ktoś przewodzi, rzuca pomysł czy dowcip i już nikt inny się nie może temu przeciwstawić”.

Jak wskazali przedstawiciele MEN w odpowiedzi na zapytanie PAP, w ministerstwie nie są prowadzone statystyki na temat bullyingu. Gdy pojawiają się informacje o niepokojących zachowaniach w szkole lub łamaniu zasad bezpieczeństwa w placówce, Ministerstwo Edukacji Narodowej przekazuje sprawę odpowiedniemu kuratorowi oświaty, który w drodze doraźnych kontroli sprawuje nadzór pedagogiczny.

Jeśli w szkole pojawia się problem agresji, szkoła ma obowiązek natychmiast wdrożyć działania interwencyjne i profilaktyczne wobec uczniów, którzy nie przestrzegają zasad współżycia społecznego, dostosowane do sytuacji i mające na celu skuteczne rozwiązanie problemu.
Ministerstwo podkreśliło, że szkoła powinna mieć systemowe narzędzie w postaci dobrze zaplanowanego programu wychowawczo-profilaktycznego, którego głównym celem jest kształtowanie właściwych postaw uczniów oraz tworzenie przyjaznej atmosfery w szkole.

Program obejmuje treści i działania wychowawcze przeznaczone dla uczniów oraz profilaktyczne, skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Jest przygotowywany przez środowisko szkolne na podstawie corocznej analizy wyników obowiązkowej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, uwzględniając czynniki ochronne i ryzyka. Ministerstwo dodało, że każdy program realizowany w szkole powinien zawierać działania wspierające zasady współżycia społecznego i tolerancji. Szkoła musi bowiem budować partnerstwo i dobre relacje między rodzicami, nauczycielami i uczniami oraz pokazywać młodym ludziom, jak przeciwdziałać nietolerancji i dyskryminacji.